Hərbi ekspert, ehtiyatda olan kapitan Tərlan Eyvazovla Hafta.az üçün növbəti söhbətimizdə Əfqanıstandakı son olay və proseslərdən danışdıq. Öyrəndik ki, Tərlan bəy 2 ilə yaxın müddətdə keçmiş SSRİ-nin Əfqanıstandakı hərbi-siyasi əməliyyatlarında iştirak edib. Eyni zamanda həmin dövrdə, eləcə də son onilliklərdə bu ölkənin tarixi, orada baş verən ictimai-siyasi proseslərlə yetərincə maraqlanıb...
- Tərlan bəy, bildiyimizə görə, siz sovet-Əfqanıstan müharibəsinin iştirakçısı olmusunuz. Bu baxımdan, yəqin ki, həmin ölkə xalqının etnopsixoloji xarakterinə də az-çox bələdsiniz. Odur ki, həm də bir hərbi ekspert kimi sizin bu müsəlman ölkəsində son günlər baş verənlər barədə fikirlərinizi bilmək oxucularımız üçün də maraqlı olardı...
- Bəli, 1979-1981-ci illərdə Əfqanıstanın Şindant əyalətindəki aerodrom ərazisində yerləşən sovet hərbi birləşməsində xidmət etmişəm. Həmin əyalət həm Herat, həm də Fərah əyalətləri ilə həmsərhəd idi. Digər iki əyalətdə də hərbi əməliyyatlarda iştirak etmişik. Orada digər xalqlarla yanaşı, “Taliban”ın əsas özəyini təşkil edən puştunlar da yaşayırdı…
Özü də Əfqanıstanda xidmət keçmiş rəhmətlik Zakir Sadatlının “Əfqanıstan uçurumu” adlı xatirə-romaında yazdığı kimi, orada xidmət edənlər, sanki Əfqanıstana bağlanıblar... Odur ki, mən də Əfqanıstandan qayıtdıqdan sonra da o ölkənin, o xalqın tarixi ilə daim maraqlanmışam. 1990-cı illərdə sonradan Prezident yanında Dövlət İdarəçilik Akademiyası olmuş o vaxtkı Politologiya İnstitutunda təhsil alarkən də Əfqanıstan haqda biliklərimi dərinləşdirmişəm...
- Sizcə, Əfqanıstan tarixində əsasən hansı aspektlərə diqqət etmək gərəkdir?
- Öncə bilmək lazımdır ki, Əfqanıstan xalqının xeyli hissəsini təşkil edən puştunlar tarixən üsyankar millət olub və bu günədək əşirətlər formasında yaşayır və göründüyü kimi, yadelli işğalçılara qarşı silahı yerə qoymurlar. Hər bir əşirətin özünün başçısı, silahlı qüvvələrii, təsərrüfatı və s. olur. Onlar əsasən Pakistanla həmsərhdə olan Qəndəhar ərazisində köçəri həyat sürürlər. Şimal tərəfdə, “Türküstan” deyilən ərazidə isə əsasən özbəklər, türkmənlər, xəzarilər və taciklər yaşayır. Ölkədə əsasən iki dil hakimdir: puştun və fars. Fars dilinin dəri şivəsi nisbətən asan qavranıldığı üçün Əfqanıstandakı bütün xalqlar, o cümlədən puştunlar, taciklər, özbəklər də həmin dildən ümumi ünsiyyət vasitəsi kimi yararlanırlar...
XX əsrdəki əfqan dövlətçiliyi məhz bəhs etdiyimiz puştunların ingilis müstəmləkəçilərə qarşı qaldırdığı üsyanlar sayəsində formalaşıb. XIX əsrin sonlarında Əfqanıstan həmin dövrdə hökmranlıq etmiş Britaniya Hindistanı və Rusiya İmperiyası arasındakı "Böyük oyun"da bufer ölkə rolunu oynayıb. 1919-cu ildə baş vermiş Üçüncü ingilis-əfqan müharibəsinin ardınca ölkə xarici təsirdən azad oldu və Əmənullah xanın rəhbərliyi altında monarxiya quruldu. Əfqanıstanı müstəqil dövlət kimi birinci Sovet Rusiyası tanıdı. 1921-ci ildə Britaniya da bu ölkənin müstəqilliyini tanımalı oldu...
Əfqanıstanın qızıl dövrü 1935-1973-cü illərdə hakimiyyətdə olmuş Məhəmməd Zahir şahın dövrü sayılır. Həmin dövrdə ölkədə yollar çəkilib, aeroportlar tikilib, qaz yataqları tapılıb, istismar olunub və s. və i.a. 1973-cü ildə o vaxt baş nazir olan Məhəmməd Davud Zahir şahın xaricdə müalicədə olmasından yararlanaraq onu devirib. 5 il, yəni 1978-ci ilədək hakimiyyətdə qalan Davud həm Qərblə, həm də SSRİ ilə yaxınlıq etməklə Əfqanıstanda kapitalist görüşlü bir ölkə qurmağa çalışdı. Ancaq 1978-ci ildə SSRİ-nin dəstəyi ilə Saur(yaxud Aprel) inqilabı adlanan hərbi çevriliş həyata keçirildi. 1970-ci illərin sonunda Əfqanıstanda bir neçə dəfə dövlət çevrilişi baş verdi. Və nəticədə ölkənin bütün hərbi sistemi Sovetlər tərəfindən qurulmağa, idarə olunmağa, eləcə də ölkədə kommunizm ideologiyası təbliğ olunmağa başlandı. Beləliklə, əvvəlcə ölkədə sosialist meyilli dövlət quruldu, ardınca isə Əfqanıstan Sovet İttifaqının protektoratına çevrildi. Təbii ki, ölkə əhalisinin böyük əksəriyyəti müsəlmanlıqdan kənar hansısa bir ideologiyanın qəbul olunmasına qarşı çıxdı. Bu da radikal təşkilatların yaranmasına və Əfqanıstandakı sovet meyilli hökumətə qarşı silahlı üsyanlara səbəb oldu. O halda hökumət SSRİ-dən dəstək istədi. Beləliklə, 1979-cu il dekabrın sonunda Sovet İttifaqı Əfqanıstana qoşun yeritdi... 9 ildən çox orada olduqdan sonra Qorbaçov anladı ki, Əfqanıstanda qoşun saxlamağın mənası yoxdur. 1989-cu ilin fevralında sovet ordusu bu ölkədən çıxarıldı. Amma bu gün ABŞ-ın qoyduğu prezident Əşrəf Qəninin taliblərin gəlişindən sonra bir gün də qala bilməməsinə rəğmən Kabildə kommunist lider Nəcibulla hakimiyyətdə qaldı. Və SSRİ-nin orada qurmuş olduğu struktur, o cümlədən ordu Nəcibullanın rəhbərliyi ilə təxminən, 3 il ərzində hakimiyyətdə duruş gətirə bildi. Bu hakimiyyətə qarşı həm İranda, həm Pakistanda və bəzi ərəb ölkələrindəki radikal dini qurumlardan ibarət güclü koalisiya formalaşırdı. Nəticədə 1992-ci ildə Kabildə hakimiyyət devrildi. Bundan sonra da Əfqanıstanda əmin-amanlıq bərqərar olmadı. Hakimiyyətə gələn prezident Bürhanəddin Rəbbani, Baş nazir Gülbəddin Hikmətyar, müdafiə naziri, tacik əsilli Əhməd Şah Məsudun və s. hər birinin silahlı qüvvələri olmaqla öz ambisiyaları vardı. Buna görə də Əfqanıstanda daim qarşıdurmalar yaşanırdı. Ölkənin ziyalıları, iş adamları və s. anladılar ki, “şurəvi” dedikləri sovetlərin qovulmasına baxmayaraq indi də ölkədə qardaş qıırğını gedir. Ona görə də əsasən Pakistanın dəstəyi ilə “Taliban” hərəkatı yaradılmağa başlandı. “Taliban” “tələbələr” deməkdir. Ölkədəki mədrəsələrdə təxminən 200 minə yaxın tələbəyə aşılandı ki, Əfqanıstanın birliyi, rifahı və gələcəyi üçün mütləq İslam qanunlarına uyğun şəriət dövləti qurulmalıdır. Ona görə də 1994-cü ildən Molla Məhəmməd Ömərin başçılığıyla “Taliban” hərəkatı mübarizəyə başladı. 1996-cı ildən etibarən Əfqanıstan ərazisinin çox hissəsi “Taliban” qruplaşması tərəfindən ələ keçirildi ki, nəticədə ölkənin çox hissəsi beş ilə yaxın müddət ərzində Əfqanıstan İslam Əmirliyi adlı rejim tərəfindən idarə olundu. Təbii ki, o dövrdə “Taliban” həddən artıq radikal hərəkətlər edir, edamlar və s. filan təşkil edirdilər. Taliblərin hakimiyyətdə olduğu 5 il ərzində müsbət işlərdən biri o oldu ki, dünyanın 80 faizini heroinlə təmin edən Əfqanıstanda narkotik ticarəti, demək olar ki, tamamilə dayandırıldı. O dövrü bəlkə də “hərbi islami kommunizm” adlandırmaq olar. Sosial ədalət və bərabərliyə səy göstərildi, ədalət məhkəmələri quruldu, haram içkilər, musiqilər qadağan olundu, islami qayda-qanunlar bərqərar edildi. Və ən əsası, bir murdar cahillik adəti olan uşaqbazlıq kultu ləğv olundu. O vaxta qədər hər bir imkanlı əfqan evində arvadlarından savayı özü üçün bir oğlan uşağı da saxlayır və onunla da şəhvət hisslərini təmin edirdi...
- Əgər “Taliban” xalqa xidmət edirdisə, nəyə görə cəmi 5 il hakimiyyətdə qaldı?
- Hər şey 11 Sentyabr olaylarından sonra - 2001-ci ilin payızında ABŞ və NATO-nun rəhbərliyi altında koalisiya qoşunlarının “beynəlxalq terrorçuluğa qarşı mübarizə” adı ilə Əfqanıstana soxulması ilə başlandı. Az qala, bütün dünyanın həm hərbi, həm də siyasi təzyiqləri altında “Taliban” qruplaşmasının üzvləri hakimiyyətdən getməli oldu və “demokratik” hesab olunan yeni hökumət quruldu. Həmin dövrdən dünyanın, o cümlədən Azərbaycanın əksər politoloqları bəyan etdilər ki, artıq “Taliban” bitdi və bundan sonra onun dirçəlmək imkanı yoxdur. Mən əvvəldən deyirdim ki, taliblərin amerikanlara boyun əyməsi qeyri-mümkün olan şeydir. Bununla belə, ABŞ və Avropanın nəhəng qoşunları və müasir texnikaları qarşısında “Taliban” şəhərlərdən kəndlərə çəkilməyə məcbur oldu. Əslində o dövrdən etibarən taliblər hakimiyyətdən tam şəkildə getmədi. Yəni hakimiyyət təxminən yarıbayarı şəhərlərdə Amerikanın qurduğu Əfqanıstan hökumətinin, kəndlərdə isə “Taliban”ın əlində idi... Yenə də ölkədə xaos başladı, narkotik ticarəti baş qaldırdı, ABŞ hökumət vasitəsilə hər şeyi nəzarətə almağa çalışdı. Bütün bunlara rəğmən “Taliban” mübarizəni davam etdirdi. Bir neçə ildən sonra Ağ ev də Moskva kimi anladı ki, Əfqanıstanda bataqlığa düşüb. Buna görə də “Taliban”la danışıqlara başladı ki, heç olmasa oradan çıxanda simasını qorusun. Yəni taliblər də təmsil olunmaqla koalision hökumət qurulsun. “Taliban” buna razı olmadı və hakimiyyəti bütövlükdə ələ keçirəcəklərini bəyan etdi. Rusiya da bu vəziyyətdən yararlanaraq vaxtilə ABŞ-ın Sovetlərə qarşı mücahidləri silahla təmin etdiyi kimi, “Taliban”ı ABŞ-a qarşı silahlandırmağa başladı. Eləcə də Çin, Pakistan və bəzi ərəb ölkələri bu yolu tutdu...
- Bəs “Taliban” həmin silahları almaq və 70 minlik ordusunu saxlamaq üçün maliyyə vəsaitini haradan alırdı?
- Onlar həmin vəsaiti hakimiyyətdə olduqları kənd əyalətlərindəki insanlardan İslam şəriətinə uyğun olaraq vergi və zəkat yığmaqla, eləcə də o ərazilərdən biznes quranlardan “hesab” almaqla əldə edirdilər. Biznesmenlər arasında əsasən yol tikintisi ilə məşğul olan iş adamlarından pul alınırdı. Onlar müxtəlif dəstələrin hücumlarından, soyğunlarından sığortalanmaq üçün “Taliban”a pul buraxmağa məcbur olurdular. Xarici firmalar da Əfqanıstanda taliblərin nəzarəti altındakı ərazilərdə tikinti, təsərrrüfat və s. işləri quranda mütləq 30-40 faiz taliblərə “haqq” ödəməli idilər...
- Taliblər Kabili tutmamışdan öncə nəyə görə Tacikistan, Özbəkistan sərhədləri istiqamətində hücumlara başladılar?
- Bilirsiniz, “Taliban” ölkənin şimalındakı qeyri-puştun özbək, tacik və digər xalqların nümayəndələrindən gözlənilən mümkün təhlükələri neytrallaşdırmaq məqsədilə keçmiş sovet ölkələri ilə sərhədləri tutmalıydı. Nəticədə taliblər Özbəkistan, Tacikistan və Türkmənistanla sərhəddə möhkəmləndilər. Və əvvəlki dövrdən fərqli olaraq bu dəfə “Taliban” şimaldakı xalqların nümayəndələrindən də öz sıralarına qatdı...
- Bəs necə oldu ki, özbəklər, taciklər və s. daim aralarında ziddiyyət olan puştunların hökmran olduğu “Taliban” hərəkatına qoşuldular?
- Milliyyətindən asılı olmayaraq artıq Əfqanıstanın əksər sakinləri rüşvətxor, korrupsioner hökumətdən bezmişdilər. Savadsız adamlar da dərk edirdi ki, Qərbin, Amerikanın ayırdığı 10 milyardlar puldan adi vətəndaşlara heç bir fayda yoxdur. Digər tərəfdən, son bir neçə ildə Əfqanıstanın xüsusən cənub bölgələrində havalar həddindən artıq quraq keçdiyindən insanların vəziyyəti daha da ağırlaşmışdı və hökumət də bunun müqabilində heç bir tədbir görmürdü. Buna görə də Kabildəki amerikameyilli Əşrəf Qəni iqtidarından narazılıq daha da artırdı... Bütün bunlar ona gətirib çıxardı ki, artıq hökumət ordusunda da etirazlar yetişdi. Buna görə də “Taliban” hücuma keçəndə bütöv briqadalar silahlarını təhvil verib çıxırdılar və taliblər də onlara toxunmurdu...
- Bəs ümumiyyətlə, necə oldu ki, Əfqanıstan hökumətinin 300 minlik ordusu iki həftədən də az bir müddətdə cəmi 70 minlik “Taliban” ordusu qarşısında çökdü?
- Ağ ev elə düşünürdü ki, Əfqanıstanda yaratdığı 300 minlik ordu orada, demək olar ki, özünün formalaşdırdığı hakimiyyəti qoruyacaq, amma belə olmadı. Bəs niyə? Hansı səbəblərdən? Çoxları belə hesab edir ki, bu boyda nizami ordunun özündən azı 4 dəfə kiçik talib ordusu qarşısında çökməsi əfqan ordusunun zəifliyi ilə, yaxud razılaşdırılmış siyasi gedişlə bağlı olub. Əfqanıstana bələd olanlar bilir ki, əsl gerçəklik başqa cürdür...
Əvvəla, əksər Şərq ölkələrində olduğu kimi, Əfqanıstan hakimiyyəti tərəfindən həddən ziyadə böyük siyasi səhvlərə yol verildi. Eks-prezident Həmid Kərzayi də, indi qaçqın olan prezident Əşrəf Qəni də seçkilərdə hazırda keçid hakimiyyətində təmsil olunan Abdullah Abdullaha uduzmuşdular. Kərzayi də, Qəni də ABŞ-ın “adamları” olduqlarına görə Abdullaha namizədliyini geri götürmək üçün təzyiqlər göstərdilər. Halbuki faktiki olaraq seçkiləri Abdullah udmuşdu... Yəni o hakimiyyətləri xalq seçməmişdi... Odur ki, gec-tez yıxılmalıydılar...
İkincisi, əfqan ordusunda “komandos” birləşmələrindən savayı heç bir ordu bölməsi “Taliban”a qarşı vuruşmaq istəmədi. Sovet vaxtında da belə faktların şahidi olmuşuq. Əfqanıstanda əksəriyyətin bir-biri ilə qohumluq əlaqələri var və heç kəs qarşı tərəfdə olacaq qohumuna güllə atmaq istəmir...
Üçüncüsü və bəlkə də ən əsası, ABŞ-ın Əfqanıstana ayırdığı 1 trilyon dollara yaxın vəsaitin böyük bir hissəsi Əfqanıstan hökumət ordusunun qurulmasına xərclənsə də, həmin ordu sənədlərdə olduğu kimi qurulmayıb. Yəni sənəddə 300 min nəfər göstərilsə də, faktiki olaraq sırada heç 100 min hərbçi olmayıb. Araşdırmalardan bəlli olub ki, Əfqanıstan ordusunun hərbi qulluqçularının 200 mindən çoxu “ölü can”lardır. Yəni həmin sayda ştatlara maliyyə vəsaiti ayrılıb, amma əslində bütöv taborlar, briqadalar var ki, adı var, özü yoxdur. Bir sözlə, Əfqanıstan ordusuna ayrılan vəsaitin çoxu yeyilib. Həmin pullar da ilk növbədə prezidentin, onun məmurlarının Qərbdəki bank hesablarına yatırılıb. Və bu yeyintilərdə, sözsüz ki, Ağ evin və Pentaqonun bir sıra rəhbər məmurlarının da marağı olub. Bu olmasa, milyardlarla vəsaitin belə “havaya sovrulması” mümkün olmazdı. Bütün bunlar əfqan xalqının iqtisadi-sosial durumuna mənfi təsir göstərib. Eyni zamanda sonda ordunun azsaylı bir qüvvə qarşısında çökməsinə gətirib çıxarıb...
Son olaraq ABŞ “Taliban”la danışıqlarda razılığa gəldilər ki, diplomatlar Kabildən çıxanadək oraya hücum etməyəcəklər. Taliblər da buna əməl edərək paytaxta girmirdilər. Ancaq sonda Kabildə tam xaos hökm sürdüyünü, prezidentin qaçdığını, hakimiyyətin idarəolunmaz hala gəldiyini, tezliklə şəhərdə soyğunçuluğun, talançılığın baş alıb gedəcəyini görəndə “Taliban” rəhbərliyi qoşunların silahsız şəkildə paytaxta girməsinə qərar verdi. Məqsəd paytaxtda qismən də olsa, qayda-qanun yaratmaq idi. Doğrudan da Kabilə girəndən sonra taliblər həmin qayda-qanunu yaratmağa başladılar... Biz görürük ki, “Taliban”ın qadınlara, təhsilə, biznesə münasibəti 1990-cı illərdəkindən fərqli olaraq normaldır. Heç bir xarici diplomata, qadınlara toxunulmur, hətta qadın “Taliban” liderləri ilə birgə müsahibə də verir. Belə bir vəziyyətdə hesab edirəm ki, istər qardaş Türkiyə, istərsə də Azərbaycan hərbçiləri üçün Kabildə heç bir təhlükə yoxdur. Paytaxtda sabitlik bərqəarar olandan, yeni hökumət qüvvələri ən vacib obyektləri nəzarət altına aldıqdan sonra bütün xarici hərbi qüvvələr Əfqanıstandan çıxarılacaq...
